Βούλα Παπαϊωάννου : Φωτογραφίζοντας κρυφά, για να μην μείνει η πείνα αθέατη
Το Πρόσωπο της Εβδομάδας | Zoom in Victory Stories
Η γυναίκα πίσω από τον φακό, δεν ήταν στρατιώτης, δεν κρατούσε όπλο και δεν βρέθηκε ποτέ στην πρώτη γραμμή του μετώπου.
Στη διάρκεια της Κατοχής έκανε κάτι που απαιτούσε τεράστιο προσωπικό θάρρος: φωτογράφισε όσα κάποιοι δεν ήθελαν να βλέπει ο κόσμος.
Η Βούλα Παπαϊωάννου (1898–1990), μία από τις σημαντικότερες Ελληνίδες φωτογράφους του 20ού αιώνα, άφησε πίσω της ένα αρχείο που δεν αφηγείται απλώς την Ιστορία, αλλά την κάνει ορατή μέσα από τα πρόσωπα των ανθρώπων που τη βίωσαν.
Γεννήθηκε στη Λαμία στις 18 Σεπτεμβρίου 1898 και η πρώτη της επαφή με την τέχνη ξεκίνησε από τη ζωγραφική, ενώ η φωτογραφία μπήκε στη ζωή της μέσα από την αγάπη της για την αρχαιολογία και τα ταξίδια.
Ο διευθυντής του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου, Αλέξανδρος Φιλαδελφέας, της πρότεινε να φωτογραφίσει αρχαιολογικά εκθέματα για τη δημιουργία ποιοτικών καρτ ποστάλ, ενώ στη συνέχεια φωτογράφισε τοπία της Αθήνας, μοναστήρια και περιοχές της ελληνικής υπαίθρου.
Παρά τη σημαντική καλλιτεχνική της πορεία, η ίδια σε συνέντευξή της το 1989 επέμενε να χαρακτηρίζει τη σχέση της με τη φωτογραφία «ερασιτεχνική», καθώς δεν ήθελε να τη μετατρέψει σε επάγγελμα βιοπορισμού.
Όταν η φωτογραφία έγινε πράξη αντίστασης
Με την έναρξη του πολέμου το 1940, η Παπαϊωάννου ζήτησε να βρεθεί στο μέτωπο ως πολεμική ανταποκρίτρια. Το αίτημά της δεν έγινε δεκτό, καθώς τότε δεν γίνονταν δεκτές γυναίκες ως πολεμικοί ρεπόρτερ στο μέτωπο, αλλά της ανατέθηκε η φωτογραφική καταγραφή της ζωής του πολέμου στην Ελλάδα.
Με την έναρξη της Κατοχής, οι συνθήκες άλλαξαν δραματικά και η φωτογράφιση απαγορεύτηκε αυστηρά. Εκείνη συνέχισε να εργάζεται κρυφά με τη φωτογραφική της μηχανή.
Σε συνεργασία με τον Ελβετό εκπρόσωπο Franco Brenni και με τη βοήθεια έμπιστων ανθρώπων, φωτογράφιζε κρυφά τις συνέπειες της πείνας, ακόμη και μέσα στα νοσοκομεία, στέλνοντας τις εικόνες στο εξωτερικό για να γίνει γνωστή η αληθινή κατάσταση στην Ελλάδα.
Η ίδια περιέγραψε αργότερα αυτή τη φωτογραφική δράση με δύο λέξεις: «Η δική μου αντίσταση».
Το «Μαύρο Λεύκωμα» (Hellas 1941–1942)
Από την περίοδο της Κατοχής προέκυψε ένα από τα σημαντικότερα φωτογραφικά τεκμήρια της εποχής. Το 1943, σε συνεργασία με τον σπουδαίο χαράκτη και δάσκαλο Γιάννη Κεφαλληνό, δημιούργησε το «Μαύρο Λεύκωμα» με τίτλο Hellas 1941–1942.
Το λεύκωμα περιλάμβανε 83 πρωτότυπες φωτογραφίες επικολλημένες σε μαύρα χαρτόνια και τυπώθηκαν μόλις τέσσερα αντίτυπα, από τα οποία διασώζονται τουλάχιστον δύο.
Δεν υπήρχαν εκτενείς λεζάντες στις εικόνες, καθώς τα παιδιά και οι ενήλικες που είχαν εξαντληθεί από την πείνα και η τραγική πραγματικότητα της Αθήνας αρκούσαν για να αποδώσουν την αλήθεια.
Οι φωτογραφίες της συνέβαλαν στην κινητοποίηση της διεθνούς κοινής γνώμης και στην ανθρωπιστική προσπάθεια για την αποστολή τροφίμων στην Ελλάδα.
Η Ελλάδα της μεταπολεμικής ανασυγκρότησης
Μετά την Απελευθέρωση, η Παπαϊωάννου εργάστηκε ως φωτογράφος για την UNRRA, τον οργανισμό των Ηνωμένων Εθνών που είχε αναλάβει την ανακούφιση και την αποκατάσταση των πληθυσμών. Ταξίδεψε στην ελληνική ύπαιθρο καταγράφοντας τις καταστροφές, τις συνθήκες διαβίωσης και την προσπάθεια των ανθρώπων να ξαναχτίσουν τη ζωή τους.
Η φωτογραφική της ματιά δεν περιορίστηκε στην καταστροφή, αλλά ανέδειξε την αξιοπρέπεια, την καθημερινότητα και την επιμονή των ανθρώπων να συνεχίσουν.
Το 1952 υπήρξε ιδρυτικό μέλος της Ελληνικής Φωτογραφικής Εταιρείης, το 1963 της απονεμήθηκε ο διεθνής φωτογραφικός τίτλος AFIAP, ενώ το 1976 δώρισε το φωτογραφικό της έργο στο Μουσείο Μπενάκη, εξασφαλίζοντας τη διάσωσή του για τις επόμενες γενιές.
Γιατί αξίζει να τη γνωρίζουμε;
Η ιστορία της Βούλας Παπαϊωάννου αφορά τη δύναμη ενός ανθρώπου να επιμένει σε αυτό που θεωρεί σημαντικό, ακόμη κι όταν οι συνθήκες δεν είναι ευνοϊκές.
Δεν φωτογράφισε τους ανθρώπους της Κατοχής για να τους παρουσιάσει απλώς ως θύματα, αλλά τους έδωσε θέση στην ιστορική μνήμη διατηρώντας την ανθρώπινη υπόστασή τους ακόμη και στις πιο δύσκολες στιγμές.
Το φωτογραφικό της έργο ανήκει εδώ και χρόνια στο αρχείο του Μουσείου Μπενάκη.
Η Φανή Κωνσταντίνου, υπεύθυνη του Φωτογραφικού Αρχείου του Μουσείου Μπενάκη, γράφει: «Το σύνολο του έργου της αποτελεί ένα σημαντικό ντοκουμέντο ιστορικής αξίας, μολονότι δεν απαθανατίζει σημαντικά γεγονότα, προσωπικότητες της δημόσιας ζωής ή πολεμικές συγκρούσεις. Με διακριτικότητα, σεβασμό και συγκρατημένη συναισθηματική συμμετοχή …κατορθώνει να συλλάβει βλέμματα, εκφράσεις και χειρονομίες, που υπαινίσσονται μάλλον παρά καταγράφουν, που δονούν τις αισθήσεις παρά αφηγούνται. Χάρη μάλιστα στις φωτογραφικές της αρετές, τη λιτότητα στην έκφραση και την αφαίρεση περιγραφικών λεπτομερειών, συχνά τα θέματά της αποκτούν διαχρονικότητα και αντανακλούν την πίστη στην ανθρώπινη δύναμη, αλλά και την αισιοδοξία που πηγάζει μέσα από ανατρεπτικές καταστάσεις».
Συμπέρασμα :
Όπως αποδεικνύει το έργο της, κάποιες φορές το να δείξεις την αλήθεια είναι ένας τρόπος να μην επιτρέψεις στην αδιαφορία να επικρατήσει.
![]() |
| Φωτογραφικό αρχείο Μουσείο Μπενάκη |
Zoom in Victory Stories
Πρόσωπα που δεν έμειναν απλώς στην Ιστορία. Άφησαν κάτι που αξίζει να ανακαλύψουμε.
© Μουσείο Μπενάκη / Φωτογραφικά Αρχεία
Πηγές & Ιστορική Τεκμηρίωση Μουσείο Μπενάκη – Βούλα Παπαϊωάννου (1898–1990)Ελληνική Φωτογραφική Εταιρεία – Βούλα ΠαπαϊωάννουLiFO – Η Βούλα Παπαϊωάννου: Η φωτογράφος που κατέγραψε τη φρίκη της ΚατοχήςCamera Graeca: Photographs, Narratives, Materialities (John Stathatos, 2015)Γενικά Αρχεία του Κράτους – Αρχείο Βούλας Παπαϊωάννου (1940–1952)Μουσείο Μπενάκη – Η φωτογράφος Βούλα Παπαϊωάννου (645 σελ., επιμέλεια Φ. Κωνσταντίνου, J. Weber, Στ. Πετσόπουλος, 2006)




Σχόλια
Δημοσίευση σχολίου